Το ισχύον πλαίσιο και οι σημερινοί προβληματισμοί

Οι παροχές σε είδος που χορηγούνται από τις επιχειρήσεις στους εργαζομένους αποτελούν πλέον ένα από τα πιο σύνθετα και συζητημένα θέματα τόσο στη φορολογία όσο και στην κοινωνική ασφάλιση. Η πολυπλοκότητα προκύπτει επειδή η φορολογική τους αντιμετώπιση βάσει του άρθρου 13 του ν. 4172/2013 συχνά δεν ταυτίζεται με το πώς η κοινωνικοασφαλιστική νομοθεσία αντιλαμβάνεται τις «αποδοχές». Παράλληλα, η διοικητική πρακτική και οι ερμηνείες των λογιστηρίων δεν είναι πάντα ομοιόμορφες, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται εύλογα ερωτήματα.

Στο παρόν άρθρο παρουσιάζεται συνοπτικά το ισχύον πλαίσιο και αναδεικνύονται τα σημεία που μέχρι σήμερα παραμένουν ασαφή.

Φορολογική αφετηρία – άρθρο 13 του ν. 4172/2013

Η φορολογία εισοδήματος προβλέπει ρητά ποιες παροχές σε είδος θεωρούνται εισόδημα από μισθωτή εργασία. Μεταξύ άλλων, στο άρθρο 13 περιλαμβάνονται:

• Η παραχώρηση κατοικίας.
• Η χρήση εταιρικού οχήματος για ιδιωτικούς σκοπούς.
• Η κάλυψη ασφαλίστρων ή διδάκτρων.
• Η παροχή κινητού τηλεφώνου, συσκευών ή συνδέσεων.
• Η κάλυψη εξόδων μετακίνησης ή άλλων παροχών που δεν συνδέονται αποκλειστικά με υπηρεσιακές ανάγκες.

Για κάθε παροχή καθορίζεται τρόπος αποτίμησης, ενώ έχουν δοθεί διευκρινίσεις για περιπτώσεις όπου η παροχή εξυπηρετεί αποκλειστικά λειτουργικές ανάγκες της επιχείρησης — οπότε δεν αποτελεί εισόδημα του εργαζομένου.

Ασφαλιστική έννοια των «αποδοχών»

Η κοινωνικοασφαλιστική νομοθεσία έχει διαχρονικά υιοθετήσει μια εξαιρετικά ευρεία προσέγγιση ως προς το τι θεωρείται «μισθός» ή «αποδοχές» για την επιβολή ασφαλιστικών εισφορών. Η ερμηνεία αυτή στηρίζεται σε τέσσερις βασικούς πυλώνες:

• Το άρθρο 25 του α.ν. 1846/1951, που ήδη από τη δεκαετία του 1950 όρισε ότι όλες οι παροχές σε χρήμα και σε είδος, πλην ελάχιστων κοινωνικού χαρακτήρα, υπόκεινται σε εισφορές.
• Τον Κανονισμό Ασφάλισης ΙΚΑ (άρθρα 17 και 19), ο οποίος αποτιμά χρηματικά τόσο τις χρηματικές όσο και τις σε είδος παροχές, όπως κατοικία, τροφή και θέρμανση.
• Τη σταθερή νομολογία του ΣτΕ, που έχει επανειλημμένως κρίνει ότι ακόμη και οι οικειοθελείς παροχές αποτελούν ασφαλιστέες αποδοχές, εφόσον δίνονται με αφορμή τη σχέση εργασίας.
• Την παρ. 1 του άρθρου 38 του ν. 4387/2016, όπως ισχύει μετά και τις αλλαγές του ν. 4670/2020, η οποία ορίζει ότι οι εισφορές κύριας σύνταξης εργοδότη και εργαζομένου υπολογίζονται επί των πάσης φύσεως αποδοχών των μισθωτών, με εξαίρεση τις περιοριστικά αναφερόμενες έκτακτες παροχές κοινωνικού χαρακτήρα.

Η προσθήκη του άρθρου 38 είναι κομβική, γιατί λειτουργεί ως η σύγχρονη βάση υπολογισμού των εισφορών και επιβεβαιώνει ότι η έννοια των «αποδοχών» παραμένει ιδιαίτερα εκτεταμένη.

Εξαιρέσεις – παροχές που δεν υπόκεινται σε εισφορές

Με τον ν. 5006/2022 διαμορφώθηκε ειδικό καθεστώς για ορισμένες παροχές που:

• Χορηγούνται αυτούσιες.
• Συνδέονται με λειτουργικές ή παραγωγικές ανάγκες ή αφορούν υγιεινή και ασφάλεια εργαζομένων.
• Δεν αποτελούν εισόδημα.

Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται η τροφή κατά τη διάρκεια του εργασιακού ωραρίου και οι διατακτικές σίτισης έως 6,00 € ανά εργάσιμη ημέρα, εφόσον ικανοποιούνται συγκεκριμένες προϋποθέσεις.

Ωστόσο, η εξαίρεση αυτή δεν καλύπτει συνολικά το σύνολο των παροχών του άρθρου 13 ΚΦΕ.

Παροχές σε είδος του άρθρου 13 και ασφαλιστικές εισφορές

Όταν μια παροχή σε είδος φορολογείται ως εισόδημα βάσει του άρθρου 13 του ΚΦΕ, δημιουργείται το επιχείρημα ότι αυτή πρέπει να θεωρηθεί και ασφαλιστέα αποδοχή, με βάση την ευρεία έννοια των αποδοχών που εφαρμόζουν ο νόμος και η νομολογία.

Ωστόσο:

• Σε παροχές που συνδέονται με λειτουργικές ανάγκες.
• Σε παροχές που εξαιρούνται ρητά, όπως τροφή και διατακτικές υπό προϋποθέσεις.
• Σε παροχές που χορηγούνται καθαρά για την εκτέλεση της εργασίας.

Η ασφαλιστική υπαγωγή δεν είναι δεδομένη.

Η ανωτέρω διάκριση αφορά όλες τις παροχές σε είδος του άρθρου 13, όπως παραχώρηση κατοικίας, εταιρικά οχήματα, συσκευές και συνδέσεις, κάλυψη ασφαλίστρων ή διδάκτρων και λοιπές παροχές, όχι αποκλειστικά την παραχώρηση ακινήτου.

Πού βρισκόμαστε σήμερα

1) Δεν υπάρχει, μέχρι και σήμερα, επίσημη και ειδική απάντηση από τις υπηρεσίες του ΕΦΚΑ

Δεν υπάρχει επίσημη και ειδική απάντηση από τις υπηρεσίες του ΕΦΚΑ κατά πόσο οι παροχές σε είδος που φορολογούνται βάσει του άρθρου 13 του ν. 4172/2013 υπάγονται αυτοδικαίως σε ασφαλιστικές εισφορές. Δεν έχει εκδοθεί ενιαία εγκύκλιος ή οδηγία που να καλύπτει συνολικά τις επιμέρους κατηγορίες, όπως παραχώρηση κατοικίας, εταιρικά οχήματα για ιδιωτική χρήση, συσκευές και συνδέσεις, κάλυψη ασφαλίστρων ή διδάκτρων κ.λπ.

2) Η μέχρι τώρα πρακτική των λογιστηρίων δεν οδηγεί σε επιβολή εισφορών

Για τις περισσότερες παροχές του άρθρου 13, η επικρατούσα πρακτική των λογιστηρίων δεν τείνει προς την επιβολή ασφαλιστικών εισφορών, ιδίως όπου απουσιάζει ρητή διοικητική κατεύθυνση από τον ΕΦΚΑ. Η πρακτική αυτή βασίζεται:

• Στη στενή ερμηνεία των ειδικών εξαιρέσεων που έχει θεσπίσει ο νομοθέτης, όπως οι διατακτικές σίτισης υπό προϋποθέσεις.
• Στην αποφυγή αντιφατικών χειρισμών έως ότου εκδοθούν σαφείς οδηγίες.

3) Η ανάγκη γραπτής απάντησης από τον ΕΦΚΑ

Σε περιπτώσεις αμφιβολίας ή σε παροχές που εμπεριέχουν έντονο στοιχείο προσωπικής ωφέλειας του εργαζομένου, συνιστάται η υποβολή γραπτού ερωτήματος προς την αρμόδια υπηρεσία του ΕΦΚΑ, ώστε να ληφθεί επίσημη και δεσμευτική απάντηση.

Μέχρι να υπάρξει ενιαία διοικητική θέση, ο συνδυασμός φορολογικής αξιολόγησης (άρθρο 13 ν. 4172/2013) και συνετής ασφαλιστικής πρακτικής παραμένει ο ασφαλέστερος δρόμος.